मुंबई : मराठी रंगभूमीला आधुनिक विचार, प्रयोगशील दृष्टी आणि जागतिक स्तरावर वेगळी ओळख मिळवून देणाऱ्या ज्येष्ठ रंगदिग्दर्शिका, अभिनेत्री आणि नाट्यगुरू विजया मेहता यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने मराठीसह भारतीय रंगभूमीचे मोठे नुकसान झाले असून नाट्यविश्वावर शोककळा पसरली आहे. सहा दशकांहून अधिक काळ त्यांनी नाटक, चित्रपट आणि अभिनय प्रशिक्षणाच्या क्षेत्रात भरीव योगदान दिले. अनेक पिढ्यांतील कलाकार घडविणाऱ्या आणि प्रेमाने ‘बाई’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विजया मेहता यांनी आपल्या शिस्तप्रिय स्वभाव, कलात्मक दृष्टी आणि प्रयोगशील विचारांमुळे मराठी रंगभूमीला नवी दिशा दिली. १९३४ मध्ये जन्मलेल्या त्यांचे मूळ नाव विजया जयवंत होते. तालमीदरम्यान कलाकारांकडून सर्वोत्तम अभिनय करून घेण्यावर त्यांचा भर असे. त्यासाठी त्या अत्यंत काटेकोर असल्या तरी कलाकारांवर आईसारखी माया करणाऱ्या गुरू म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घडलेल्या अनेक कलाकारांनी पुढे मराठी आणि हिंदी चित्रपटसृष्टीत तसेच रंगभूमीवर मोठे यश मिळवले. पु. ल. देशपांडे आणि विजय तेंडुलकर यांच्यासह त्यांनी प्रयोगशील नाट्यचळवळीला नवे बळ दिले. ‘शांतता! कोर्ट चालू आहे’, ‘सखाराम बाइंडर’, ‘घाशीराम कोतवाल’, ‘महानिर्वाण’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’, ‘एक शून्य बाजीराव’, ‘एका घरात होती’, ‘जास्वंदी’, ‘पुरुष’, ‘बॅरिस्टर’, ‘मला उत्तर हवंय’, ‘मादी’ आणि ‘हयवदन’ यांसारख्या गाजलेल्या नाटकांमधून त्यांच्या दिग्दर्शनशैलीचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून आला. त्यांच्या सादरीकरणातील वास्तववाद, प्रयोगशीलता आणि आशयघनता यामुळे मराठी रंगभूमीला राष्ट्रीय पातळीवर नवी प्रतिष्ठा मिळाली.
रंगभूमीबरोबरच विजया मेहता यांनी चित्रपटसृष्टीतही आपला वेगळा ठसा उमटवला. पार्टी, कलयुग, पेस्तनजी, रावसाहेब, ‘क्वेस्ट’ आणि ‘रायडिंग द बस विथ माय सिस्टर’ यांसारख्या चित्रपटांमधील त्यांच्या अभिनयाला आणि दिग्दर्शनाला समीक्षकांनी विशेष दाद दिली. भारतीय रंगभूमी आणि चित्रपटसृष्टीतील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल त्यांना पद्मश्री, पद्मभूषण तसेच अनेक राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. वैयक्तिक आयुष्यात त्या ज्येष्ठ अभिनेत्री दुर्गा खोटे यांच्या सून होत्या. त्यानंतर त्यांनी इंग्रजी आणि गुजराती रंगभूमीवरील अभिनेते फारुख मेहता यांच्याशी विवाह केला. या दोघांनीही भारतीय रंगभूमीच्या समृद्धीत मोलाची भर घातली. नाटक हे समाजाशी संवाद साधणारे प्रभावी माध्यम असल्याचा विचार विजया मेहता यांनी आपल्या संपूर्ण कार्यातून जपला. त्यांनी घडवलेले कलाकार, त्यांनी रुजवलेली प्रयोगशील परंपरा आणि मराठी रंगभूमीला दिलेली नवी कलात्मक दृष्टी यामुळे त्यांचे योगदान सदैव स्मरणात राहील. त्यांच्या निधनाने मराठी नाट्यविश्वातील एक युग संपले असले, तरी त्यांनी निर्माण केलेला सांस्कृतिक वारसा पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
