वृत्तसंस्था : भारतात सार्वजनिक ठिकाणी, बसमध्ये आणि रस्त्यांच्या कोपऱ्यांवर पान मसाला खाताना अनेक जण दिसतात. पान मसाल्यामुळे सार्वजनिक ठिकाणी पडणारे डाग आणि त्यातून निर्माण होणारा कचरा हीदेखील मोठी समस्या आहे. आता देशातील पान मसाला उत्पादक कंपन्या आणि ग्राहकांसाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. ‘फूड सेफ्टी अँड स्टँडर्ड्स ऑथॉरिटी ऑफ इंडिया’ने (एफएसएसएआय) पर्यावरण आणि आरोग्याच्या सुरक्षिततेला प्राधान्य देत पान मसाल्याच्या पॅकेजिंगबाबतचे नियम अधिक कडक केले आहेत. सरकारच्या नव्या राजपत्र अधिसूचनेनुसार, पान मसाल्याच्या पॅकेजिंगसाठी प्लास्टिक, पॉलिमर किंवा कोणत्याही प्रकारच्या कृत्रिम साहित्याचा वापर करण्यास परवानगी दिली जाणार नाही. हा नवा नियम १० ऑगस्ट २०२६ पासून लागू होणार असल्याचे सांगण्यात आले आहे. त्यामुळे पान मसाला उत्पादक कंपन्यांना प्लास्टिक पाऊचचा वापर बंद करावा लागणार आहे. नव्या नियमांनुसार पॅकेजिंगसाठी वापरल्या जाणाऱ्या पॉलिथिलीन, पॉलिप्रॉपिलीन, पॉलिस्टर, पीव्हीसी आणि इतर प्लास्टिक किंवा कृत्रिम थरांवर बंदी घालण्यात आली आहे. याशिवाय पॅकेटच्या आतील बाजूस वापरली जाणारी ॲल्युमिनियम फॉइल तसेच चमकदार धातूचे थर वापरण्यासही मनाई करण्यात आली आहे. त्यामुळे आतापर्यंत बाजारात मोठ्या प्रमाणात दिसणाऱ्या प्लास्टिक पाऊचच्या स्वरूपात पान मसाला उपलब्ध होणार नाही. उत्पादक कंपन्यांना पॅकेजिंगसाठी पर्यावरणपूरक आणि नियमांनुसार मान्य पर्यायांचा वापर करावा लागणार आहे.
नव्या नियमांनुसार कंपन्यांना पान मसाल्याच्या पॅकेजिंगसाठी शुद्ध कागद, पेपरबोर्ड, सेल्युलोज, टिनचे डबे किंवा काचेच्या बरण्यांसारख्या पर्यायांचा वापर करता येणार आहे. त्यामुळे भविष्यात ग्राहकांना नेहमीच्या प्लास्टिक पाऊचऐवजी कागदी पाकीट, टिनचा डबा किंवा काचेच्या कंटेनरमध्ये पान मसाला दिसण्याची शक्यता आहे. या निर्णयाचा परिणाम ग्राहक आणि उत्पादक अशा दोन्ही घटकांवर होण्याची शक्यता आहे. प्लास्टिकच्या तुलनेत टिन, काच आणि उच्च दर्जाचे कागदी साहित्य अधिक महाग असल्याने पॅकेजिंगचा खर्च वाढू शकतो. परिणामी पान मसाल्याच्या उत्पादन खर्चात वाढ होऊन त्याचा परिणाम बाजारातील विक्री किमतीवर होण्याची शक्यता आहे. कंपन्यांना जुन्या प्लास्टिक पाऊच तयार करणाऱ्या यंत्रसामग्रीत बदल करून नवीन पॅकेजिंगसाठी आवश्यक तंत्रज्ञान आणि उपकरणे बसवावी लागतील. यासाठी उत्पादकांना मोठी गुंतवणूक करावी लागू शकते. त्याचबरोबर प्लास्टिकचा वापर बंद झाल्यामुळे उत्पादनाच्या साठवणुकीशी संबंधित काही आव्हानेही निर्माण होऊ शकतात. कागदी पॅकेजिंगमुळे ओलावा शोषला जाण्याचा धोका वाढू शकतो आणि त्यामुळे उत्पादनाची टिकण्याची क्षमता कमी होण्याची शक्यता आहे. वाहतुकीदरम्यान कागदी पाकिटे फाटणे, तर काचेच्या किंवा टिनच्या कंटेनरचे नुकसान होण्याचा धोका तुलनेने अधिक असू शकतो. मात्र, देशात दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात निर्माण होणारा प्लास्टिक कचरा कमी करण्याच्या उद्देशाने सरकारने हे कठोर पाऊल उचलल्याचे सांगण्यात येत आहे. त्यामुळे पान मसाला उद्योगाला पर्यावरणपूरक पॅकेजिंगकडे वळावे लागणार असून, आगामी काळात या बदलाचा उत्पादनाच्या किंमती, पॅकेजिंग पद्धती आणि बाजारपेठेवर परिणाम दिसून येण्याची शक्यता आहे.
